Cechy fonologiczne i morfo-syntaktyczne języka i dyskursu polskich dzieci rozwijających się dwujęzycznie w kontekście emigracji do Wielkiej Brytanii Uniwersytet Warszawski, Wydział Neofilologii

Kierownik projektu: dr hab. Agnieszka Otwinowska-Kasztelanic
Numer umowy: 0094/NPRH3/H12/82/2014
Okres realizacji: 2014-2017
Jednostka: Instytut Anglistyki

Rozwój językowy dzieci dwujęzycznych przebiega inaczej niż ich jednojęzycznych rówieśników, ponieważ dzieci te jednocześnie przyswajają fonologię, morfo-składnię, i słownictwo dwóch, często bardzo różniących się od siebie systemów językowych. Temat dzieci dwujęzycznych staje się niezmiernie istotny szczególnie w kontekście masowej migracji zarobkowej młodych Polaków i ich rodzin. Pomimo rosnącej świadomości potrzeby zgłębiania zagadnienia dwujęzyczności, nadal brakuje wyczerpującego teoretycznego opisu i charakterystyki systemu językowego polskich dzieci dwujęzycznych. Opis taki byłby również bardzo istotny dla profesjonalistów praktyków (logopedów, nauczycieli, psychologów) pracujących z dziećmi dwujęzycznymi przebywającymi za granicą, czy też powracającymi do kraju po dłuższej emigracji. Jak wskazują publikacje dotyczące Polonii, język polski przyswajany na obczyźnie jest językiem służącym do komunikacji w środowisku rodzinnym/domowym, a zatraca swoją rolę jako medium edukacji i szeroko pojętego rozwoju poznawczego i kulturowego. Aby pomagać dzieciom dwujęzycznym uczestniczyć w edukacji po polsku i w polskiej kulturze, konieczne jest zbadanie i zrozumienie systemów językowych polskich dzieci dwujęzycznych.
Celem niniejszego projektu jest dogłębny opis systemu fonologicznego oraz morfo-syntaktycznego polskich dzieci dwujęzycznych wychowujących się w środowisku języka angielskiego oraz cech ich dyskursu narracyjnego. Stworzony zostanie korpus nagrań 100 polsko-angielskich dzieci dwujęzycznych mieszkających w Wielkiej Brytanii (wiek od 4;5 do 6; 11), który następnie zostanie poddany szczegółowej analizie językoznawczej. Kolejnym etapem badań będzie porównanie korpusu dzieci dwujęzycznych z korpusem nagrań 150 dzieci jednojęzycznych mieszkających w Polsce, dobranych pod względem wieku i statusu socjoekonomicznego. Porównanie systemów językowych dzieci dwujęzycznych oraz ich jednojęzycznych rówieśników prowadzić będzie do zbadania różnic pomiędzy rozwojem kompetencji fonologicznej, morfoskładniowej i rozwojem dyskursu u dzieci jedno- i dwujęzycznych oraz zbadania kierunków transferu językowego pomiędzy językami różnych typów morfologicznych (fleksyjny polski a izolujący angielski). Analiza tego typu pomoże też w opracowaniu językoznawczych kryteriów oceny produkcji językowej dzieci dwujęzycznych. Dane surowe do analizy językoznawczej zostały zebrane w projekcie 809/N-COST/2010/0 przy pomocy trzech zadań: Narracja i Renarracja, Zadanie Powtarzania Zdań oraz Zadanie Powtarzania Pseudosłów.
Cele planowanych prac w zakresie fonologii to m.in. analiza procesów alofonicznych w korpusie nagrań dzieci zebranych w w/w trzech komplementarnych zadaniach: dwóch kontrolowanych testach językowych (Zadanie Powtarzania Pseudosłów polskich i angielskich, Zadanie Powtarzania Zdań) oraz w zadaniu jakościowym, naturalistycznym (Narracja i Renarracja). Szczególny nacisk na tym etapie analizy jest położony na różnice pomiędzy systemami fonologicznymi dzieci jedno- i dwujęzycznych z uwzględnieniem różnic w inwentarzu fonemicznym oraz na wpływy transferowe u dzieci dwujęzycznych. Kolejnym etapem jest analiza prozodii w mowie ciągłej dla języka polskiego i języka angielskiego dzieci, gdzie zostaną opisane różnice na poziomie suprasegmentalnym na podstawie Zadania Powtarzania Zdań oraz Narracji i Renarracji. W celu analizy morfo-składni oraz analizy cech dyskursu opracowany zostanie korpus tekstów narracyjnych dzieci w formacie międzynarodowym CHILDES. Następnie zostaną stworzone miary stylometryczne w oparciu o anotowane struktury morfosyntaktyczne. Pozwolą one na precyzyjne zmierzenie wpływów transferowych między systemami obu języków którymi włada dziecko dwujęzyczne. Zakładamy zmierzenie m.in. udziału sekwencji transferowych we wszystkich sekwencjach, udziału transferu składniowego w błędach, udziału transferu w błędach fleksyjnych. Rezultaty badania w zakresie dyskursu narracyjnego dostarczą informacji o potencjalnych różnicach w koherencji narracji dzieci dwujęzycznych i jednojęzycznych.
Na podstawie przeprowadzonych analiz stworzony zostanie profil językowy polsko-angielskich dzieci dwujęzycznych w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Ich charakterystyka zostanie przedstawiona w publikacjach naukowych o zasięgu międzynarodowym. Profil będzie również upowszechniany wśród profesjonalistów pracujących z dziećmi Polonii w Wielkiej Brytanii oraz w Polsce, gdzie mają oni kontakt z „ukrytymi emigrantami”, czyli dziećmi osób powracających do Polski po długim pobycie za granicą.