Toposy kulturowe w przedhiszpańskiej i wczesnokolonialnej tradycji oralnej Centralnego Meksyku

Konkurs: SONATINA 2
Kierownik projektu: dr Katarzyna Szoblik
Okres realizacji: 2018-2021
Jednostka: Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich

Badania zaplanowane w prezentowanym projekcie mają na celu odtworzenie znaczenia i sposobu działania tradycji oralnej w systemie komunikacji rdzennych mieszkańców Centralnego Meksyku. W epoce przed i bezpośrednio po spotkaniu Starego i Nowego świata grupy te przekazywały wiedzę o przeszłości i o otaczającej rzeczywistości za pomocą różnych, wzajemnie się uzupełniających środków komunikacji, takich jak zapis graficzny kodeksów, czy różne formy niewerbalnego kodowania informacji. Jednak dominującym sposobem komunikowania się była tradycja oralna. Jak wykazały dotychczasowe badania nad oralnością w różnych kulturach świata, sposób konstruowania przekazu oralnego znacznie różni się od informacji przekazywanych za pomocą pisma. Na przykład, wiedza historyczna, która w myśl standardów współczesnej kultury Zachodu rozumiana jest najczęściej jako zestawienie najważniejszych dat, faktów, wydarzeń i postaci, w kulturach oralnych przybiera zazwyczaj formę dynamicznej narracji, w której dbałość o podanie dokładnych danych ustępuje miejsca potrzebie wyjaśnienia sposobu, w jaki przeszłość ukształtowała teraźniejszość. Jednym ze sposobów wytłumaczenia znaczenia wydarzeń przeszłych dla współczesnego kształtu świata jest osadzanie informacji historycznych w strukturach symbolicznych mitu, czyli świętej historii, której celem jest przecież wyjaśnienie zasad funkcjonowania świata. Innym ważnym narzędziem wykorzystywanym przez oralność jest topos kulturowy, rozumiany jako „miejsce wspólne”, czyli element tradycji danej kultury, mający dla jej członków jasną wartość symboliczną, który może być dowolnie przerabiany w zależności od potrzeb danej narracji. Celem niniejszego projektu jest odnalezienie takich toposów w korpusie tekstów dawnych pieśni azteckich, zapisanych w dwóch kolonialnych manuskryptach pt. Cantares mexicanos i Romances de los Señores de la Nueva España. Nakreślenie stałych form należących do oralności azteckiej i zrekonstruowanie ich pełnego znaczenia przyczyni się do pełniejszego zrozumienia sposobu postrzegania i rozumienia świata w tym kręgu kulturowym. Ponadto, umiejętność rozróżnienia azteckiego dyskursu oralnego będzie miała przełomowe znaczenie dla poprawnej interpretacji kolonialnych kronik, będących dla wielu Mezoamerykanistów podstawowym źródłem wiedzy w prowadzonych badaniach. Kroniki te, redagowane na przestrzeni XVI i XVII wieku, choć swą formą niejednokrotnie próbują naśladować annały europejskie, powstały w rzeczywistości w oparciu także o zapisy indiańskich ksiąg zwanych kodeksami oraz informacje oralne przekazywane przez lokalną starszyznę. Są one zatem swoistą mieszanką historiograficznej konwencji renesansowej Europy i indiańskiej tradycji oralnej. Oba te nurty stapiają się w nich w taki sposób, że bardzo trudno je rozróżnić. W rezultacie, zdarza się, że wydarzeniom mitycznym czy toposom kulturowym przypisywana jest wartość historyczna, co prowadzi nie tylko do frustracji badacza w obliczu rozbieżności w szczegółach podawanych na ten sam temat przez różne źródła, co uniemożliwia zamierzoną analizę historyczną, ale także utrudnia pełne zrozumienie ideologii azteckiej. Zaplanowane w ramach tego projektu badania zmierzające do zidentyfikowania toposów kulturowych w pieśniach, będących zapisem „czystej” oralności, a następnie odnalezienie ich w kronikach, będących mieszanką stylów, ma zatem na celu ułatwienie pracy innym badaczom. Pozwoli to wyciągnąć także ogólne wnioski na temat funkcjonowania azteckiej tradycji oralnej i jej roli społeczno-kulturowej. Wymiernym efektem tego projektu będzie anglojęzyczna monografia poświęcona obecności i znaczeniu toposów kulturowych w azteckiej tradycji oralnej. Będzie ona zawierać szczegółowe i dobrze udokumentowane przekłady wybranych pieśni. Ponadto, zaplanowano także przygotowanie publikacji popularnonaukowej w języku polskim, w której zaprezentowane zostaną przekłady wybranych pieśni na język polski.