Borges i patafizyka

Konkurs: Preludium 17
Kierownik projektu: dr Zofia Grzesiak
Okres realizacji: 2020-2023
Jednostka: Instytut Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich

Celem niniejszego projektu jest kompleksowa analiza i opis filozoficznych powiązań idei Jorge Luisa Borgesa (1899-1986) i ‘patafizyki, stworzonej w XIX wieku przez Alfreda Jarry’ego fikcyjnej nauki wyimaginowanych rozwiązań, badającej zasady rządzące wyjątkami i opisującej świat, który jest uzupełnieniem naszego. Główna hipoteza projektu zakłada, że Borges jest oryginalnym ‘patafizycznym myślicielem, co można dostrzec w jego podejściu do poetyckiego wpływu, nauki, poznania i interpretacji rzeczywistości i kultury, a także do kwestii „ja”. Zamierzam zbadać wszystkie te problemy i zaproponować opis „Borgesowskiej ‘patafizyki”, łączącej teorie literaturoznawcze i krytyczne. Borges był jednym z najważniejszych pisarzy XX wieku, uznanym nie tylko w rodzimej Argentynie, lecz także na całym świecie. Jego prace wpłynęły na największe umysły epoki, jak Gilles Deleuze czy Michel Foucault, a także na wielu krytyków literackich, jak John Barth i Gérard Genette, którzy umieścili go w centrum swych teorii postmodernizmu i intertekstualności. Problem stawiany w tym projekcie nigdy nie był jednak badany. ‘Patafizyczny charakter idei Borgesa zaobserwował tylko Juan Esteban Fassio, tłumacz Jarry’ego na hiszpański i członek pierwotnego Collège de ‘Pataphysique (instytucji „badań uczonych i bezużytecznych” założonej w Paryżu w 1948 r.). Połączenie Borgesa i ‘patafizyki zostało też wykorzystane przez Christiana Böka w monografii ‘Pataphysics. The Poetics of an Imaginary Science (2002), lecz na zasadzie anegdoty. Zestawienie Borgesa i ‘patafizyki jest innowacyjnym, oryginalnym podejściem do twórczości argentyńskiego autora, które pozwoli nam w najpełniejszy sposób zaprezentować wywrotowy potencjał jego tekstów i wypełnić lukę w aktywnej i bogatej dziedzinie badań nad Borgesem. Projekt stanowić będzie również istotny wkład w teorię literacką i krytyczną, dodając nowe konteksty do badań filozoficznych powiązań Borgesa. Celem projektu jest wykazanie ‘patafizycznego charakteru tych spośród tekstów i pomysłów Borgesa, które dotyczą ważniejszych problemów teoretycznych: wpływu literackiego, relacji między filozofią, literaturą (a więc i fikcją) a nauką, jak również idei podmiotu konfrontującego się z bezsensownością istnienia. Analiza tych problemów wydaje się dziś szczególnie istotna, gdyż zarówno ‘patafizyka, jak i teksty Borgesa, paradoksalnie, są uważane za zjawiska istotne dla badań kreatywnego przetwarzania danych (creative computing), oraz mogące przyczynić się do ulepszenia naszej interpretacji ewoluującego technologicznie świata. Ogólny plan projektu zakłada zbadanie powiązań Borgesa i ‘patafizyki, które zostały (prawie) wskazane, lecz nigdy ich nie przestudiowano. Istnieją dwa główne obszary, w których te problemy się spotykają: teoria literackiego wpływu Harolda Blooma i badania poświęcone Borgesowi i nauce. Proponuję reinterpretację The Anxiety of Influence Blooma (1973), który przyznaje, że teoria wyimaginowanych rozwiązaniach jest źródłem jego idei, ale ostatecznie wyklucza ze swej interpretacji zarówno ‘patafizykę, jak i Borgesa, gdyż wydają się zaprzeczać jego wnioskom. Jak zauważyłam w kilku artykułach, można w tej sytuacji stwierdzić, że w oparciu o idee Borgesa i ‘patafizyki należy skonstruować alternatywną teorię wpływu poetyckiego, której sformułowanie to pierwsze zadanie badawcze tego projektu. Zawiera ono, z jednej strony, teoretyczne podejście do wpływu i intertekstualności wywodzące się z ‘patafizyki i tekstów Borgesa, z drugiej – analizę porównawczą trzech przypadków argentyńskich ‘patafizyków: Borgesa, Julia Cortázara i Macedonia Fernándeza. Teoretycy zajmujący się Borgesem często skupiają się na problemie powiązań miedzy jego tekstami a rozmaitymi koncepcjami naukowymi; zjawiska tego dotyczą, na przykład Borges y la matemática Guillerma Martíneza (2003) i Unthinking Thinking: Jorge Luis Borges, Mathematics and the New Physics Floyda Merrella (1991). W tego typu pracach Borges zwykle przedstawiany jest jako poważny pisarz, interpretujący rzeczywistość przez pryzmat nauki i metaforycznie opisujący matematyczne lub fizyczne zasady rządzące światem. Niemniej jedna, tego typu podejścia nie biorą pod uwagę radykalnej krytyki Borgesa wobec dyskursu i metod naukowych. Alan Pauls, w eseju El factor Borges (2004), stwierdza, że powinno się zaproponować inne odczytanie Borgesa, podkreślające jego humorystyczną, ironiczną, a także niezwykle sceptyczną interpretację świata. Pauls, nieświadomie, postuluje lekturę ‘patafizyczną, która mogłaby pozwolić na wytworzenie nowej, metafizyczno-epistemologicznej, ‘patafizyczno-Borgesowskiej teorii, co stanowi kolejne zadanie badawcze w tym projekcie. Jego celem jest nie tylko reinterpretacja „naukowości” literatury Borgesa, lecz także rewizja problemu „powagi”. Jej przeciwieństwo to nie tyle szaleństwo czy absurd, co ludyczna i krytycznie zdystansowana postawa wobec rzeczywistości, podważająca prawomocność uzasadnień naukowych i działania zdrowego rozsądku w celu ukazania ich względności i arbitralności. Borges i ‘patafizyka stymulują kolejny powrót do namysłu nad zasadnością wytycznych poważnego dyskursu naukowego oraz ponowne podjęcie tematu napięcia między wiedzą i ogłupieniem, badanego nie tylko przez ‘patafizyków, lecz także filozofów zajmujących się krytyczną analizą „racjonalności” naszej kultury. Realizacja projektu wymaga przeprowadzenia kwerend w kilku międzynarodowych ośrodkach (m.in. Borges Center na Uniwersytecie w Pittsburghu, Argentyńskiej Bibliotece Narodowej w Buenos Aires, IberoAmerikanisches Institut w Berlinie). Materiały w nich zebrane posłużą do pogłębionego zbadania różnych podejść do ‘patafizyki oraz interpretacji Borgesa, a następnie do szczegółowej analizy porównawczej Borgesa i innych ‘patafizycznych myślicieli, co ostatecznie doprowadzi do opisu specyficznej ‘patafizyki Borgesa, posiadającej konsekwencje dla literatury (argentyńskiej i światowej), teorii i filozofii.