Relacjonowanie działań komunikacyjnych z uwzględnieniem ich multimodalności. Badania pilotażowe na materiale etiud Szkoły Filmowej w Łodzi

Konkurs: Miniatura
Kierownik projektu: dr Celina Heliasz-Nowosielska
Okres realizacji: 2019-2020
Jednostka: Wydział Neofilologii

Tematem przeprowadzonego badania było kształtowanie się u ludzi dorosłych umiejętności relacjonowania działań komunikacyjnych z uwzględnieniem tzw. modalności, czyli różnych sposobów komunikowania się, takich jak użycia słów, głosu, gestów, mimiki itd.

W celu pozyskania danych do analizy skorzystano ze zbiorów Szkoły Filmowej w Łodzi, z której Archiwum wybrano 23 fragmenty filmów dokumentalnych trwające od kilku do kilkudziesięciu sekund i przedstawiające około 150 działań komunikacyjnych. Do udziału w badaniu zrekrutowano 100 dorosłych osób, różniących się pod względem wieku, płci, wykształcenia.

W ramach badania dwóch ankieterów (kobieta i mężczyzna) prezentowało fragmenty filmowe uczestnikom, prosząc ich o zrelacjonowanie, co robią bohaterowie. Odpowiedzi zostały nagrane, a następnie zakodowane, przetranskrybowane i powiązane ze sfilmowanymi działaniami, do których się odnosiły. W ten sposób powstała baza danych, która na gruncie lingwistyki ma charakter unikatowy, ponieważ gromadzi nagrania zarówno działań komunikacyjnych, jak i wypowiedzi je relacjonujących. Dzięki temu możliwe stały się m. in. Badania zależności między tymi działaniami a wypowiedziami.

Dotychczasowe analizy tych zależności wykazały, że przedmiotem relacji z dialogu stawały się częściej symetryczne działania jego uczestników, a więc główne kwestie i repliki, zarówno werbalne, jak i niewerbalne. Pomijane natomiast były działania, które im towarzyszyły: gestykulacja czy modulacja głosu, służące podkreślaniu wybranych elementów głównych wypowiedzi, jak również gesty ilustrujące treść wypowiedzi. Z kolei w relacjach z kompleksu działań jednej osoby modalności były rozróżniane i uwzględniane częściej, jeśli działania o różnych modalnościach nie dublowały się funkcjonalnie. Wskazuje na to, że – wbrew obiegowym opiniom – nawet intensywna gestykulacja czy modulacja głosu może nie determinować postrzegania przebiegu komunikacji przez obserwatora, jeśli tylko zostanie przez niego uznana za tło dialogu, a nie jego konstytutywny element.

W analizie ujawniły się także różnice w percepcji rozmów, przebiegających w sposób zmienny pod względem modalności. Tego rodzaju rozmowy były przez poszczególnych sprawozdawców postrzegane przez pryzmat różnych epizodów, które się na nie składały. Na przykład, jeśli jeden uczestnik badania stwierdził, że w danej scenie bohater coś powiedział, a inny, że pokazał coś ręką, nie znaczy to, że opisywany bohater zrobił tylko jedną z tych rzeczy – zrobił obie jednocześnie, ale percepcja jego działań była u każdego z obserwatorów inna. Podobnie, jeśli jeden sprawozdawca orzekł, że bohater mówił niewyraźnie, a drugi – tego, w którym mówił wyraźnie. W związku z tym przebieg i jakość komunikacji, a w konsekwencji także sama relacja między rozmówcami była różnie oceniana przez poszczególnych obserwatorów. Tego rodzaju rozbieżności mogą stawać się przeszkodą w osiąganiu porozumienia w zakresie oceny jakości komunikacji i relacji interpersonalnych.

Jako że uchwycone w badaniu różnice w postrzeganiu działań komunikacyjnych mogą wpływać na przebieg i jakość komunikacji zarówno w życiu prywatnym, jak i publicznym, potrzeba dalszych badań nad mechanizmami ich powstawania, aby mogły stać się częścią świadomości komunikacyjnej ludzi dorosłych.